ملاحظاتی بر مطلب «دربارهٔ مارش یا سرود ملی عصر قاجار»

 

جناب آقای فرشید شکرکن، ملاحظاتی ارزنده بر مطلب “درباره مارش یا سرود ملی عصر قاجار” داشته که طی ایمیل محبت آمیزی برایم ارسال فرموده و باب گفتگو و کندوکاو علمی را گشوده اند که شایسته سپاس فراوان است. ورود سایر دوستان به این بحث و گسترش دایره نقض و نقد، به دریافت بهتر و بیشتر از این موضوع مهم و ملی، کمک خواهد کرد.

 

جناب آقای امیر منصور

سلام

 چندی پیش در بخش وبلاگ فارسی سایتتان مطلب سودمندی با عنوان «دربارهٔ مارش یا سرود ملی عصر قاجار» منتشر کرده بودید. ضمن سپاس از اطلاعات و فایل‌های صوتی بی‌نهایت ارزشمندی که در اختیار ما علاقه‌مندان قرار داده اید، خواستم دربارهٔ سرود ملی روزگار قاجار چند منبع را که در این مدت به آن‌ها دست یافته ام خدمتتان معرفی نمایم. از آن جا که شما را فردی دقیق در بررسی تاریخ موسیقی یافته ام، می‌کوشم با ارائهٔ مدرک سخن بگویم و پیشاپیش از ملال‌آور شدن نوشته ام پوزش می‌خواهم.

 مارش سلام شاه اثر آلفرد لومر

دربارهٔ مارش «سلام شاه» اثر «آلفرد لومر» فرموده اید که «اطلاع دقیق و مستندی از تاریخ ساختن آن توسط لومر در دست نیست». جسارتاً خواستم عرض نمایم یکی از همکاران آلفرد لومر به نام «ویکتور آدوی‌یل» (Victor Advielle) که مدتی نیز در ایران جزء گروه لومر بوده است رساله‌ای به نام «موسیقی نزد ایرانیان در ۱۸۸۵ میلادی» (La Musique chez les Persans en 1885) منتشر می‌نماید. «حسینعلی ملاح» نیز ترجمه‌ای از این رساله را در مجلهٔ «هنر و مردم» در آذر تا بهمن ۱۳۵۳ (شماره‌های ۱۴۶ تا ۱۴۸) منتشر  می‌کند. در این ترجمه آمده است که «در سال ۱۷۷۳ ساختن یک قطعه سرود ملی به هموطن ما مسیو لومر تکلیف می‌شود.» بی هیچ تردیدی تاریخ ذکر شده غلط می‌باشد ولی آشکار نیست که در اصل متن فرانسوی، غلط چاپ شده است یا این که در ترجمه به فارسی اشتباه شده است. به نظر من تاریخ درست باید سال ۱۸۷۳ یعنی سال نخستین سفر اروپایی ناصرالدین شاه باشد.

 همچنین در مجلهٔ «بررسی‌های تاریخی» به تاریخ فروردین و اردیبهشت ۱۳۵۳ شمارهٔ ۵۰، ترجمه‌ای از یک مقاله با نام «یک مأخذ تاریخی دربارهٔ تاریخ قاجاریه» نوشتهٔ «آنجلو م. پیِمونتِسه» (Angello M. Piemontese) چاپ شده است. «خسرو فانیان» مترجم این مقاله می‌باشد. در این مقاله گزارش‌های ژنرال «انریکو آندره‌ئینی» (Enrico Andreini) به دولت وقت ایتالیا معرفی شده است. آندره‌ئینی افسری ایتالیایی بود که در خدمت دولت وقت ایران (در زمان ناصرالدین شاه) انجام وظیفه می‌کرد که از او گزارش‌هایی میان سال‌های ۱۸۷۱ تا ۱۸۸۶ دربارهٔ ایران در دسترس است. در بخشی از این مقاله این چنین آمده است: «او سعی می‌کرد تا مدارک و یادداشت‌ها و توضیحات لازم را به گزارش‌های خود بیفزاید. مثلاً به مناسبت اولین سفر ناصرالدین شاه به اروپا (سال ۱۸۷۳) او بیوگرافی شاه، حاج میرزا حسین خان مشیرالدوله نخست‌وزیر، و میرزا ملکم خان، توضیحاتی دربارهٔ سایر همراهان شاه، کپیه‌ای از مارش نظامی قاجار و سرود ملی ایران را ارسال کرد.» از این نوشته چنین بر می‌آید که در سال ۱۸۷۳ ایران دارای سرود ملی بوده است هر چند که در مقالهٔ پیمونتسه کپیهٔ سرود ملی ایران چاپ نشده است و نمی‌توان دریافت که این سرود ملی چه بوده است ولی با توجه به نوشتهٔ آدوی‌یل به نظر می‌رسد این سرود ملی همان «مارش سلام شاه» اثر آلفرد لومر باشد. جان کلام این که بنده تصور می‌کنم تاریخ ساخت مارش سلام شاه سال ۱۸۷۳ باشد.

 مارش ایرانی اثر یوهان اشتراوس (پسر)

همان گونه که شما در نوشته‌تان اشاره فرموده اید مارش ایرانی اثر یوهان اشتراوس در سفر ناصرالدین شاه به اروپا اجرا شده است. خواستم مطلبی را یادآور شوم. در سومین سفر ناصرالدین شاه در سال ۱۸۸۹ در شهر تفلیس این مارش با شعری فرانسوی اثر «میرزا رضا خان دانش» (بعدها ارفع‌الدوله یا پرنس ارفع) و با تنظیم «یوهان دِکِر-شِنک» (Johann Decker-Schenk) توسط دختران یک معلم‌خانه در برابر ناصرالدین شاه اجرا شده است. ارفع‌الدوله که دیپلماتی اهل خودستایی بود به همین اعتبار خود را سرایندهٔ سرود ملی ایران معرفی می‌کرد. ولی بنده سندی نیافته ام که دولت وقت ایران، مارش ایرانی و شعر ارفع‌الدوله را به عنوان سرود ملی، رسمیت داده باشد. این اثر در آلبوم‌خانهٔ کاخ گلستان تحت نام «سرود ملی ایران» وجود دارد. همان گونه که شما نیز دربارهٔ حبیب‌الله شهردار (مشیر همایون) فرموده بودید این نیز نشانی از توجه ایرانیان آن روزگار به لزوم داشتن سرود ملی می‌باشد.

 

سلامتی دولت علیهٔ ایران اثر غلامرضا مین‌باشیان

مطلب دیگر این که با توجه به عنوان مطلبی که حضرت عالی در سایتتان معرفی کرده اید، به‌جا بود که از سرود «سلامتی دولت علیهٔ ایران» اثر سرتیپ «غلامرضا مین‌باشیان» (سالار معزز) نیز یاد می‌کردید. نت این سرود تحت نام «مارش ملی ایران» در ۱ رجب ۱۳۲۷ ه‍.ق. (برابر ۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی  و ۲۸ تیر ۱۲۸۸ ه‍.خ.) در چاپخانهٔ فاروس در تهران منتشر شد. تاریخ یادشده تنها چند روز پس از فتح تهران به دست مشروطه‌خواهان و شکست محمدعلی شاه قاجار و پایان استبداد صغیر می‌باشد. بنابراین با توجه به شرایط بحرانی و ناپایدار ایران آن زمان، به نظر نمی‌رسد که در زمان چاپ، سرود ملی رسمی ایران بوده باشد ولی این سرود در مراسم تاج‌گذاری احمد شاه قاجار در ۱۲۹۳ ه‍.خ. اجرا می‌شود و مورد تأیید احمد شاه قرار می‌گیرد و سرود ملی رسمی ایران می‌شود و تا نیمهٔ پادشاهی رضا شاه نیز ظاهراً سرود ملی ایران بوده است. این مارش شعری نیز داشته است. نت و شعر آن در نشریهٔ «عصر جدید» شمارهٔ ۸ (سال دوم)، طهران، شنبه ۲۱ ذیعقدهٔ ۱۳۳۳، صفحه‌های ۵ و ۶ (برابر ۹ مهر ۱۲۹۴ ه‍.خ.) چاپ می‌شود. در کتاب «تاریخ موسیقی نظامی ایران» اثر حسینعلی ملاح صفحه‌های ۱۳۵ و ۱۳۶ آمده است که «این سرود توسط سالار معزز برای کلیهٔ سازهای نظامی تنظیم شد و برای دولت‌هایی که انقلاب مشروطیت ایران را پذیرا شدند، ارسال گردید.» همچنین در کتاب «نگاه به غرب، بحثی در تأثیر موسیقی غرب بر موسیقی ایران» اثر «محمدرضا درویشی» آمده است که «نت پیانوی سرود ملی در سال ۱۳۰۱ش/۱۳۴۱ق/۱۹۲۲م، در ژنو با عنوان سرود سلامتی دولت عِلّیهٔ ایران چاپ شد.» افزون بر این «گریس کرزن» (Grace Curzon) همسر لرد کرزن در کتاب خاطراتش (با نام Reminiscences) از نواخته شدن سرود ملی ایران در دیدار احمد شاه قاجار از بریتانیا در ۱۹۱۹ میلادی (۱۲۹۸ ه‍.خ.) یاد کرده است که با توجه به مطالب بالا قاعدتاً باید همین «سلامتی دولت علیهٔ ایران» بوده باشد.

متأسفانه اثر غلامرضا مین‌باشیان از نظر هماهنگی شعر و موسیقی کار خوبی نبود. بنده فایل صوتی آن را خدمتتان می‌فرستم که اثر یگان موزیک گارد پادشاهی بریتانیا (گرِنادیِر گاردز) است و در دههٔ ۱۹۵۰ اجرا شده است و متأسفانه به اشتباه آن را سرود شاهنشاهی ایران در دورهٔ پهلوی معرفی کرده اند که بی‌تردید اشتباه می‌باشد. همچین اجرای پیانوی آن را «منوچهر صهبایی» در آلبوم «سرودهای قدیمی ایران» تحت نام «مارش ملی ایران (دومین سرود ملی ایران و اولین سرود پس از انقلاب مشروطیت)» منتشر کرده است.

دربارهٔ نقش «علینقی وزیری» در ساخت سرود ملی گهگاه اطلاعات مغشوش و عجیبی در روزنامه‌ها و اینترنت منتشر می‌شود که موجب شگفتی من شده است. گاهی گفته می‌شود که او برای سرود شاهنشاهی اثر «داوود نجمی مقدم» آهنگ تازه‌ای ساخته است که در دورهٔ محمدرضا شاه رسمی شده است و گاهی نیز از نقش او در ساخت نخستین سرود جمهوری اسلامی ایران سخن رفته است. در این باره به هیچ منبع معتبری دست نیافته ام ولی مطلبی را حدس می‌زنم که می‌خواهم با شما در میان بگذارم و از شما کمک بخواهم. در میان آثار وزیری از مارشی به نام «مارش ایران» یاد می‌کنند. متأسفانه من هیچ گاه این مارش را نشنیده ام ولی با توجه به اشکالی که در سرود «سلامتی دولت علیهٔ ایران» اثر غلامرضا مین‌باشیان از نظر هماهنگی شعر و موسیقی وجود داشت، گمان می‌کنم که وزیری کوشیده است این اشکال را برطرف کند. چنان چه شما به «مارش ایران» اثر علینقی وزیری دسترسی دارید خواهش می‌کنم که فایل صوتی آن را منتشر بفرمایید یا برای بنده بفرستید. در صورتی که با شعر «سلامتی دولت علیهٔ ایران» هماهنگ باشد می‌توان پذیرفت که وزیری کوشیده است این اثر را اصلاح نماید.

 در پایان ضمن سپاسگزاری مجدد از شما، از آن جا که مسئلهٔ سرود ملی اهمیتی ملی دارد، خواهش می‌کنم به بنده اجازه بدهید فایل‌های صوتی و عکس لیبل‌های معرفی شده در سایتتان را با ذکر نامتان در دانشنامهٔ آنلاین ویکی‌پدیا قرار دهم. همچنین اگر عرایض بنده را سودمند یافتید خوشحال می‌شوم در نوشته‌هایتان از آن‌ها و بنده یاد کنید. در صورتی که نیاز به منبع‌دهی دقیق کتاب‌های یادشده داشته باشید می‌توانم آن‌ها را در اختیارتان قرار دهم.

                                                                                                        با احترام فراوان                                                                                                                           فرشید شُکرکُن

1046 Total Views 1 Views Today

پاسخ دهید